กล้วยคืออะไร? ประเภท สายพันธุ์ วิธีปลูก และประโยชน์ของกล้วย

กล้วยเป็นพืชที่อยู่ใกล้ชิดกับวิถีชีวิตของคนไทยมาอย่างยาวนาน สามารถรับประทานได้ทั้งผลดิบและผลสุก นำไปประกอบอาหาร แปรรูปเป็นขนม ใช้ใบตองห่ออาหาร ใช้ปลีกล้วยเป็นวัตถุดิบ และนำส่วนต่าง ๆ ของต้นมาใช้ประโยชน์ในครัวเรือนและการเกษตร

ประเทศไทยมีกล้วยหลากหลายสายพันธุ์ เช่น กล้วยน้ำว้า กล้วยหอม กล้วยไข่ กล้วยหักมุก กล้วยเล็บมือนาง กล้วยตานี และกล้วยหิน แต่ละชนิดมีลักษณะผล รสชาติ การใช้ประโยชน์ และความเหมาะสมของพื้นที่ปลูกแตกต่างกัน

แม้กล้วยจะเป็นพืชที่ตั้งตัวและเจริญเติบโตได้ค่อนข้างเร็ว แต่การปลูกเพื่อให้ได้เครือใหญ่ ผลสม่ำเสมอ และมีคุณภาพทางการค้า ต้องจัดการตั้งแต่การเลือกพันธุ์ การเตรียมพื้นที่ ระบบน้ำ การแต่งหน่อ การรักษาจำนวนใบ การค้ำต้น และการป้องกันโรคที่ติดมากับหน่อพันธุ์

บทความนี้จะพาไปรู้จักว่ากล้วยคืออะไร มีกี่ประเภท สายพันธุ์ใดนิยมปลูกในประเทศไทย วิธีปลูกและดูแลอย่างไร รวมถึงประโยชน์ของกล้วยในด้านอาหาร เกษตรกรรม และการแปรรูป

กล้วยคืออะไร?

กล้วยเป็นพืชในสกุล Musa วงศ์ Musaceae แม้มีขนาดใหญ่และดูคล้ายต้นไม้ แต่ในทางพฤกษศาสตร์กล้วยจัดเป็นพืชล้มลุกขนาดใหญ่ ไม่ใช่ไม้ยืนต้น

ส่วนที่มองเห็นคล้ายลำต้นเหนือดินเรียกว่า ลำต้นเทียม เกิดจากกาบใบหลายชั้นซ้อนกันแน่น ส่วนลำต้นแท้อยู่ใต้ดินในลักษณะของเหง้าหรือหัว ซึ่งเป็นบริเวณที่ราก หน่อ และลำต้นใหม่เจริญออกมา

เมื่อกล้วยโตเต็มที่ ช่อดอกหรือปลีจะเจริญขึ้นจากเหง้า ผ่านกลางลำต้นเทียม และโผล่ออกบริเวณยอด หลังจากออกเครือและเก็บเกี่ยวแล้ว ลำต้นที่ให้ผลจะไม่ออกผลซ้ำ แต่หน่อใหม่ที่เกิดจากเหง้าสามารถเจริญขึ้นมาทดแทนได้

สถาบันวิจัยพืชสวนระบุว่ากล้วยเป็นพืชพื้นถิ่นสำคัญของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเจริญได้ดีในพื้นที่ที่มีอากาศอบอุ่นและชุ่มชื้น ก่อนแพร่กระจายไปยังภูมิภาคอื่นที่มีภูมิอากาศเหมาะสม

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของกล้วย

เหง้าและราก

ลำต้นแท้ของกล้วยอยู่ใต้ดินในรูปของเหง้า ทำหน้าที่สะสมอาหารและเป็นจุดกำเนิดของราก ลำต้นเทียม และหน่อใหม่

รากกล้วยส่วนใหญ่กระจายอยู่ในดินบริเวณรอบกอ หากดินแน่น น้ำขัง หรือถูกรบกวนจากการขุดลึก รากอาจเสียหายและดูดน้ำกับธาตุอาหารได้ไม่เต็มที่

ระบบรากที่แข็งแรงต้องการดินที่

• ระบายน้ำได้
• ไม่อัดแน่นมาก
• มีความชื้นสม่ำเสมอ
• มีอินทรียวัตถุเหมาะสม
• ไม่มีน้ำขังต่อเนื่อง
• ไม่มีความเค็มสูง

ลำต้นเทียม

ลำต้นที่เห็นเหนือพื้นดินเกิดจากกาบใบซ้อนกัน เรียกว่า “ลำต้นเทียม” ภายในมีความชื้นสูงและสามารถหักล้มได้เมื่อเจอลมแรง รับน้ำหนักเครือมาก หรือมีรากไม่แข็งแรง

ขนาด สี และความสูงของลำต้นแตกต่างกันตามสายพันธุ์ เช่น กล้วยหอมมักมีต้นค่อนข้างสูงและต้องค้ำเมื่อเริ่มมีเครือ ส่วนกล้วยบางชนิดมีต้นเตี้ยและต้านทานลมได้ดีกว่า

ใบ

ใบกล้วยมีขนาดใหญ่ ประกอบด้วยก้านใบและแผ่นใบ เส้นใบเรียงขนาน แผ่นใบฉีกตามแนวเส้นใบได้ง่ายเมื่อถูกลม แต่ยังสามารถสังเคราะห์แสงได้หากใบไม่เสียหายรุนแรง

ใบที่สมบูรณ์มีความสำคัญต่อการสร้างอาหารเพื่อเลี้ยงเครือ หากตัดใบออกมากเกินไป อาจกระทบการพัฒนาขนาดผลและน้ำหนักเครือ

ดอกหรือปลีกล้วย

ช่อดอกกล้วยเรียกโดยทั่วไปว่า “ปลี” มีใบประดับสีแดง ม่วง หรือม่วงแดงหุ้มดอกอยู่ภายใน

ดอกเพศเมียบริเวณส่วนต้นของช่อจะพัฒนาเป็นผลและรวมกันเป็นหวี ส่วนดอกบริเวณปลายช่อมักไม่พัฒนาเป็นผลที่สมบูรณ์ ทั้งนี้ลักษณะการติดผลแตกต่างกันตามพันธุ์

ผลและเครือ

ผลกล้วยรวมกันเป็นหวี และหลายหวีรวมกันเป็นเครือ จำนวนหวี จำนวนผลต่อหวี ขนาดผล ความหนาเปลือก สีเนื้อ และรสชาติแตกต่างกันตามสายพันธุ์และการดูแล

กล้วยหลายสายพันธุ์ที่ปลูกเพื่อการค้าสามารถพัฒนาผลโดยไม่จำเป็นต้องมีเมล็ดสมบูรณ์ จึงรับประทานง่ายและนิยมขยายพันธุ์ด้วยหน่อหรือการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ

กล้วยมีกี่ประเภท?

สามารถแบ่งกล้วยได้หลายวิธี ทั้งตามพันธุกรรม การใช้ประโยชน์ ลักษณะผล และวิธีรับประทาน สำหรับผู้ปลูกทั่วไปสามารถแบ่งตามการใช้งานได้ดังนี้

1. กล้วยรับประทานผลสุก

เป็นกลุ่มที่มีรสหวาน เนื้อนุ่ม และมักรับประทานโดยไม่ต้องผ่านความร้อน เช่น

• กล้วยหอม
• กล้วยไข่
• กล้วยเล็บมือนาง
• กล้วยน้ำว้าสุก
• กล้วยหอมเขียวบางสายพันธุ์

กล้วยกลุ่มนี้ให้ความสำคัญกับรูปลักษณ์ของผล ความสม่ำเสมอของหวี สีเปลือก การไม่มีรอยช้ำ และอายุการเก็บรักษา

2. กล้วยสำหรับประกอบอาหาร

เป็นกล้วยที่นิยมรับประทานหลังผ่านความร้อน เนื่องจากผลดิบมีแป้งมากหรือเนื้อค่อนข้างแน่น เช่น

• กล้วยหักมุก
• กล้วยหิน
• กล้วยน้ำว้าดิบ
• กล้วยบางชนิดในกลุ่มกล้วยปรุงอาหาร

นำไปต้ม ปิ้ง ทอด เชื่อม หรือแปรรูปเป็นอาหารและขนมได้

3. กล้วยสำหรับแปรรูป

กล้วยหลายสายพันธุ์สามารถนำมาแปรรูปเพื่อยืดอายุและเพิ่มมูลค่า เช่น

• กล้วยฉาบ
• กล้วยอบ
• กล้วยตาก
• กล้วยทอด
• แป้งกล้วย
• กล้วยกวน
• กล้วยบด
• เครื่องดื่มและผลิตภัณฑ์จากกล้วย

พันธุ์ที่เลือกใช้ขึ้นอยู่กับเนื้อสัมผัส ปริมาณแป้ง ความหวาน ขนาดผล และกระบวนการผลิต

4. กล้วยที่ใช้ประโยชน์จากใบและส่วนอื่น

กล้วยตานีและกล้วยบางสายพันธุ์นิยมปลูกเพื่อใช้ใบตอง เนื่องจากใบเหนียวและทนต่อการฉีกขาด เหมาะสำหรับห่ออาหาร ทำภาชนะธรรมชาติ และใช้ในงานประเพณี

นอกจากใบแล้ว ยังสามารถใช้

• ปลีกล้วยประกอบอาหาร
• หยวกกล้วยเป็นอาหาร
• กาบกล้วยทำเส้นใย
• ลำต้นสับเป็นอินทรียวัตถุ
• เปลือกและเศษผลทำปุ๋ยหมัก
• ใบแห้งใช้คลุมดิน

สายพันธุ์กล้วยที่นิยมในประเทศไทย

ข้อมูลสำรวจของกรมวิชาการเกษตรพบว่ากล้วยที่เกษตรกรไทยปลูกมีทั้งกล้วยน้ำว้า กล้วยไข่ กล้วยหอม กล้วยหักมุก กล้วยเล็บมือนาง กล้วยตานี และกล้วยหิน โดยกล้วยน้ำว้าเป็นชนิดที่พบมากที่สุดในกลุ่มตัวอย่างที่สำรวจ

1. กล้วยน้ำว้า

กล้วยน้ำว้าเป็นกล้วยที่คนไทยคุ้นเคยและใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย สามารถรับประทานผลสุก ใช้ผลดิบประกอบอาหาร หรือนำไปแปรรูป

ลักษณะทั่วไป ได้แก่

• ผลค่อนข้างอวบ
• เนื้อแน่น
• รสหวานเมื่อสุก
• ใช้ทำกล้วยต้ม กล้วยปิ้ง และกล้วยบวชชี
• ปลูกได้หลายพื้นที่
• มีสายต้นและพันธุ์ย่อยหลายแบบ
• เหมาะทั้งบริโภคในครัวเรือนและจำหน่าย

กรมวิชาการเกษตรมีการคัดเลือกกล้วยน้ำว้าสายต้นที่ให้ผลผลิตดี จำนวนหวีเหมาะสม เนื้อแน่น และมีรสชาติเป็นที่ยอมรับ เพื่อพัฒนาเป็นพันธุ์แนะนำสำหรับการผลิต

2. กล้วยหอม

กล้วยหอมมีผลยาว เนื้อนุ่ม มีกลิ่นเฉพาะ และนิยมบริโภคผลสุก พันธุ์ที่รู้จักกันมาก ได้แก่

• กล้วยหอมทอง
• กล้วยหอมเขียว
• กล้วยหอมคาเวนดิช
• กล้วยหอมจันทน์

กล้วยหอมบางพันธุ์ปลูกเพื่อการค้าและส่งออก จึงต้องดูแลขนาดผล ผิวผล การห่อเครือ การคัดบรรจุ และการจัดการหลังเก็บเกี่ยวอย่างละเอียด

หน้า Pillar นี้ควรอธิบายกล้วยหอมเพียงภาพรวม แล้วเชื่อมไปยังบทความเฉพาะเรื่อง กล้วยหอมคืออะไร ที่เว็บไซต์มีอยู่แล้ว

3. กล้วยไข่

กล้วยไข่มีผลขนาดเล็กถึงปานกลาง เปลือกค่อนข้างบาง เนื้อหวานและมีกลิ่นเฉพาะตัว นิยมบริโภคผลสุก

ข้อควรพิจารณาในการปลูก ได้แก่

• ผลช้ำได้ง่าย
• ต้องดูแลผิวผล
• ควรป้องกันการหักล้ม
• ต้องกำหนดช่วงเก็บเกี่ยวให้เหมาะสม
• มีอายุหลังเก็บเกี่ยวค่อนข้างจำกัด
• การห่อเครือมีผลต่อคุณภาพผิว

งานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรระบุว่ากล้วยไข่เป็นกล้วยบริโภคผลสุกที่มีความสำคัญ แต่การผลิตเพื่อการค้าต้องจัดการปัญหาผลช้ำง่าย การหักล้ม คุณภาพผิว และช่วงเวลาที่ผลผลิตเข้าสู่ตลาด

4. กล้วยหักมุก

กล้วยหักมุกมีผลค่อนข้างใหญ่ รูปทรงเป็นเหลี่ยม และมีเนื้อแน่น นิยมนำไปปิ้ง เผา เชื่อม หรือต้มมากกว่ารับประทานสด

เมื่อผ่านความร้อน เนื้อจะนุ่มและมีกลิ่นหอม เหมาะสำหรับตลาดอาหารแปรรูปและร้านจำหน่ายกล้วยปิ้ง

5. กล้วยเล็บมือนาง

กล้วยเล็บมือนางมีผลเรียวยาวและขนาดเล็ก เนื้อนุ่ม รสหวาน และมีกลิ่นหอม นิยมปลูกในภาคใต้ โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีสภาพอากาศร้อนชื้น

ผลสามารถจำหน่ายสดหรือนำไปอบและแปรรูป กรมวิชาการเกษตรมีการศึกษาความสัมพันธ์ทางพันธุกรรมของกล้วยเล็บมือนาง และพบว่ากลุ่มตัวอย่างสามารถแยกออกจากกล้วยน้ำว้า กล้วยไข่ และกล้วยป่าได้อย่างชัดเจน

6. กล้วยตานี

กล้วยตานีมีลำต้นแข็งแรงและใบค่อนข้างเหนียว จึงนิยมใช้ประโยชน์จากใบตองมากกว่าผล

ใบสามารถใช้

• ห่ออาหาร
• ทำกระทง
• ทำบายศรี
• ทำภาชนะจากธรรมชาติ
• ใช้ในงานประเพณี
• ใช้รองหรือปิดอาหาร

ผลมักมีเมล็ดมากกว่ากล้วยรับประทานทั่วไป จึงไม่นิยมรับประทานผลสดเท่ากล้วยน้ำว้า กล้วยหอม หรือกล้วยไข่

7. กล้วยหิน

กล้วยหินมีผลค่อนข้างแน่นและเปลือกหนา นิยมต้ม ปิ้ง และแปรรูป เป็นพืชสำคัญในบางพื้นที่ของจังหวัดชายแดนภาคใต้

กล้วยหินยะลาได้รับความสำคัญในฐานะพืชท้องถิ่น แต่ต้องเฝ้าระวังโรคเหี่ยวจากเชื้อแบคทีเรีย ซึ่งสามารถแพร่ผ่านหน่อพันธุ์ ดิน น้ำ แมลง อุปกรณ์ และยานพาหนะได้

ตารางเปรียบเทียบสายพันธุ์กล้วย

วิธีเลือกพันธุ์กล้วยให้เหมาะกับการปลูก

ก่อนเลือกพันธุ์ควรกำหนดวัตถุประสงค์ให้ชัดเจนว่าเป็นการปลูกเพื่อ

• รับประทานในครัวเรือน
• จำหน่ายผลสด
• ส่งตลาดค้าส่ง
• ส่งออก
• ผลิตกล้วยปิ้งหรือกล้วยทอด
• ทำกล้วยอบหรือกล้วยตาก
• ใช้ใบตอง
• ปลูกแซมในสวน
• ฟื้นฟูพื้นที่และสร้างรายได้ระยะสั้น

จากนั้นประเมินองค์ประกอบต่อไปนี้

พื้นที่แบบไหนเหมาะกับการปลูกกล้วย?

กล้วยสามารถเจริญได้ในหลายพื้นที่ แต่ให้ผลดีเมื่อมีอากาศอบอุ่น น้ำเพียงพอ และดินระบายน้ำได้

พื้นที่ที่เหมาะควรมีลักษณะดังนี้

• ได้รับแสงแดดเพียงพอ
• มีน้ำใช้ในช่วงฝนทิ้งช่วง
• ไม่มีน้ำขังต่อเนื่อง
• ดินมีความลึกเหมาะสม
• ไม่รับลมแรงมาก
• มีอินทรียวัตถุ
• สามารถขนส่งผลผลิตได้
• ไม่พบการระบาดรุนแรงของโรคจากดิน
• มีพื้นที่สำหรับแต่งกอและเก็บเกี่ยว

แม้กล้วยจะชอบความชื้น แต่ไม่ควรปล่อยให้น้ำขัง เพราะรากอาจขาดอากาศ ต้นอ่อนแอ และเพิ่มความเสี่ยงของโรค โดยกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้รักษาทางระบายน้ำ ตัดใบเป็นโรค แต่งหน่อส่วนเกิน และสำรวจสวนสม่ำเสมอในช่วงฤดูฝน

ดินที่เหมาะสำหรับปลูกกล้วย

ดินที่เหมาะควรเป็นดินร่วน ดินร่วนเหนียว หรือดินที่สามารถอุ้มน้ำได้พอเหมาะ แต่ระบายน้ำส่วนเกินออกได้

ก่อนปลูกเชิงการค้าควรตรวจอย่างน้อย

• ค่า pH
• เนื้อดิน
• อินทรียวัตถุ
• ฟอสฟอรัส
• โพแทสเซียม
• ความเค็ม
• ความลึกของดิน
• ชั้นดินดาน
• การระบายน้ำ
• คุณภาพน้ำ

ไม่ควรเลือกสูตรปุ๋ยหรือปริมาณปูนจากคำแนะนำทั่วไปเพียงอย่างเดียว เพราะความต้องการขึ้นอยู่กับชนิดดิน ผลตรวจดิน พันธุ์กล้วย และเป้าหมายผลผลิต

กล้วยปลูกในดินเหนียวได้หรือไม่?

ปลูกได้หากมีระบบระบายน้ำดี แต่ควรระวังดินแน่นและน้ำขัง

แนวทางจัดการ ได้แก่

• ยกร่องหรือยกโคกในพื้นที่ลุ่ม
• ทำทางระบายน้ำ
• เพิ่มปุ๋ยหมักที่สลายตัวดี
• หลีกเลี่ยงเครื่องจักรเมื่อดินเปียก
• ไม่ขุดหลุมลึกจนเป็นแอ่งรับน้ำ
• คลุมดินโดยเว้นรอบโคน
• ตรวจน้ำขังหลังฝนตกหนัก

กล้วยปลูกในดินทรายได้หรือไม่?

ปลูกได้ แต่ต้องจัดการน้ำและธาตุอาหารมากขึ้น เพราะดินทรายแห้งเร็วและธาตุอาหารถูกชะล้างง่าย

ควร

• เติมอินทรียวัตถุ
• คลุมดิน
• แบ่งใส่ปุ๋ย
• ให้น้ำสม่ำเสมอ
• ป้องกันลม
• ตรวจความเค็ม
• ไม่ปล่อยให้ดินแห้งจัดช่วงสร้างเครือ

วิธีปลูกกล้วย

1. เลือกต้นพันธุ์

วัสดุปลูกกล้วยที่นิยม ได้แก่ หน่อพันธุ์และต้นจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ

หน่อพันธุ์

หน่อกล้วยที่ใช้ปลูกควร

• มาจากกอที่ไม่แสดงอาการโรค
• มีเหง้าสมบูรณ์
• ไม่มีรอยเน่า
• ไม่มีด้วงงวงหรือหนอนเจาะ
• ไม่มาจากแปลงที่มีโรคเหี่ยว
• มีลักษณะตรงตามพันธุ์
• ไม่ช้ำจากการขุดและขนส่ง

หน่อดาบมักได้รับความนิยม เนื่องจากมีใบแคบตั้งตรงและมีเหง้าค่อนข้างสมบูรณ์ ส่วนหน่อน้ำที่มีใบกว้างและเหง้าเล็กอาจตั้งตัวช้ากว่า

ต้นเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ

ข้อดี ได้แก่

• ขนาดต้นสม่ำเสมอ
• วางแผนปลูกพร้อมกันได้
• ขนส่งง่าย
• สามารถผลิตจำนวนมาก
• ลดความเสี่ยงจากศัตรูบางชนิดหากผลิตจากแหล่งมาตรฐาน

อย่างไรก็ตาม ต้องเลือกจากแหล่งเชื่อถือได้ และควรตรวจความตรงของพันธุ์กับความแข็งแรงก่อนปลูก

การใช้ต้นพันธุ์สะอาดเป็นมาตรการสำคัญ เพราะโรคเหี่ยวและโรคตายพรายสามารถติดมากับหน่อและแพร่ไปยังแปลงใหม่ได้ กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำไม่ให้นำหน่อจากแปลงที่เป็นโรคมาใช้ปลูก

2. เตรียมพื้นที่

ก่อนปลูกควร

1. กำจัดวัชพืช
2. ตรวจการระบายน้ำ
3. เก็บเศษต้นที่เป็นโรคออก
4. ตรวจดิน
5. วางระบบน้ำ
6. วางแนวแถวปลูก
7. ทำแนวกันลม
8. กำหนดทางขนผลผลิต
9. เตรียมวัสดุอินทรีย์
10. ป้องกันน้ำจากแปลงโรคไหลเข้าสู่พื้นที่

3. กำหนดระยะปลูก

ระยะปลูกขึ้นอยู่กับพันธุ์ ความสูง ขนาดกอ ระบบดูแล และการใช้เครื่องจักร

ตัวอย่างระยะที่พบในแปลงปลูก ได้แก่

• 2 × 2 เมตร
• 2.5 × 2.5 เมตร
• 3 × 3 เมตร
• ระยะอื่นตามลักษณะพันธุ์

ข้อมูลสำรวจของกรมวิชาการเกษตรพบว่าเกษตรกรใช้ระยะปลูกแตกต่างกัน เช่น 3 × 3, 3 × 3.25 และ 3.5 × 3.5 เมตร ซึ่งสะท้อนว่าระยะที่เหมาะไม่ได้มีเพียงค่าเดียว

การปลูกถี่เกินไปอาจทำให้

• กอเบียดกัน
• แสงเข้าไม่ทั่ว
• ความชื้นสะสม
• ใบเป็นโรคง่าย
• แต่งหน่อยาก
• เครือมีขนาดเล็ก
• เก็บเกี่ยวลำบาก

4. เตรียมหลุมปลูก

ขนาดหลุมควรสัมพันธ์กับขนาดหน่อและลักษณะดิน ดินแน่นอาจต้องเตรียมพื้นที่กว้างขึ้น แต่ไม่ควรขุดลึกจนกลายเป็นจุดกักน้ำ

วัสดุรองพื้นอาจประกอบด้วย

• หน้าดิน
• ปุ๋ยหมักสลายตัวดี
• ปุ๋ยคอกเก่า
• วัสดุอินทรีย์ที่ไม่มีความเค็ม
• สารปรับปรุงดินตามผลตรวจ

ไม่ควรให้ปุ๋ยเคมีเข้มข้นหรือปุ๋ยคอกสดสัมผัสรากหรือเหง้าโดยตรง

5. นำต้นลงปลูก

ขั้นตอนพื้นฐาน ได้แก่

1. วางหน่อหรือต้นพันธุ์กลางหลุม
2. จัดต้นให้ตั้งตรง
3. กลบดินให้ครอบคลุมรากและเหง้าในระดับเหมาะสม
4. กดดินพอให้ต้นมั่นคง
5. รดน้ำหลังปลูก
6. คลุมดินโดยไม่กองชิดต้น
7. ปักหลักหากพื้นที่มีลม
8. ตรวจการทรุดตัวหลังฝนตก

ช่วงเวลาที่เหมาะสำหรับปลูกกล้วย

ช่วงต้นฤดูฝนเหมาะกับพื้นที่ที่ระบายน้ำดี เพราะช่วยลดภาระการให้น้ำในระยะตั้งตัว ข้อมูลสำรวจการผลิตกล้วยพบว่าเกษตรกรจำนวนมากนิยมปลูกก่อนหรือช่วงเริ่มฤดูฝนประมาณเดือนพฤษภาคม–มิถุนายน

สวนที่มีระบบน้ำพร้อมสามารถปลูกในช่วงอื่นได้ แต่ควรหลีกเลี่ยง

• ช่วงแล้งจัด
• ช่วงลมแรง
• ช่วงฝนตกหนักต่อเนื่อง
• พื้นที่กำลังมีน้ำท่วม
• ช่วงที่ไม่สามารถติดตามดูแลต้นอ่อนได้

การดูแลกล้วยหลังปลูก

การให้น้ำ

กล้วยต้องการน้ำสม่ำเสมอ โดยเฉพาะระยะสร้างใบ แทงปลี และพัฒนาผล แต่ไม่ควรให้น้ำจนแฉะ

ความถี่ในการให้น้ำขึ้นอยู่กับ

• เนื้อดิน
• อายุของต้น
• ปริมาณฝน
• อุณหภูมิ
• วัสดุคลุมดิน
• ขนาดกอ
• ระยะการเจริญ
• ระบบน้ำ

สัญญาณที่ควรตรวจ ได้แก่

• ใบพับหรือตกผิดปกติ
• ดินใต้ผิวแห้งมาก
• ใบใหม่มีขนาดเล็ก
• ต้นเติบโตช้า
• ผลไม่ขยาย
• กาบลำต้นแห้ง

ในช่วงฤดูฝนต้องเปิดทางระบายน้ำ ส่วนช่วงฝนทิ้งช่วงควรให้น้ำเพิ่มตามความชื้นจริง

การใส่ปุ๋ย

กล้วยต้องใช้ธาตุอาหารเพื่อสร้างใบ ลำต้นเทียม และเครือ แต่ไม่ควรกำหนดสูตรจากอายุเพียงอย่างเดียว

ควรพิจารณาจาก

• ผลวิเคราะห์ดิน
• พันธุ์กล้วย
• อายุ
• จำนวนต้นต่อกอ
• ขนาดลำต้น
• จำนวนใบ
• เป้าหมายผลผลิต
• อินทรียวัตถุ
• ประวัติการใส่ปุ๋ย
• ระบบน้ำ

แนวทางทั่วไปคือแบ่งใส่เป็นระยะ กระจายรอบเขตราก และให้น้ำตามเมื่อดินแห้ง ไม่ควรกองปุ๋ยติดโคนหรือใส่ครั้งละมากจนเกิดความเค็ม

ระยะต้นอ่อน

เน้นการสร้างราก ใบ และลำต้น ควรใช้ธาตุอาหารอย่างสมดุล ไม่เร่งไนโตรเจนมากจนต้นอวบน้ำและหักง่าย

ระยะก่อนแทงปลี

ต้นควรมีใบสมบูรณ์และลำต้นแข็งแรง ควรดูแลน้ำและโพแทสเซียมให้สัมพันธ์กับผลตรวจและพันธุ์

ระยะเลี้ยงผล

รักษาความชื้นสม่ำเสมอและไม่ปล่อยให้ต้นขาดธาตุอาหาร แต่ควรหลีกเลี่ยงการใส่ปุ๋ยเข้มข้นเกินไป เพราะรากอาจเสียและผลผลิตไม่ได้เพิ่มตามปริมาณปุ๋ยเสมอไป

การกำจัดวัชพืช

วัชพืชแย่งน้ำและธาตุอาหาร รวมถึงเป็นแหล่งหลบซ่อนของแมลงบางชนิด

ควรควบคุมด้วยวิธีที่ไม่ทำลายรากกล้วย เช่น

• ตัดวัชพืช
• คลุมดิน
• ถอนบริเวณใกล้ต้นอย่างระมัดระวัง
• ปลูกพืชคลุมดินที่เหมาะสม
• หลีกเลี่ยงการขุดลึกชิดกอ

การแต่งหน่อ

กล้วยจะแตกหน่อหลายต้นจากกอเดียวกัน หากปล่อยไว้ทั้งหมด ต้นจะแย่งน้ำ แสง และธาตุอาหาร ทำให้ลำต้นเล็กและเครือไม่สมบูรณ์

หลักการแต่งหน่อ ได้แก่

• เลือกต้นแม่ที่ให้เครือ
• เก็บต้นรุ่นลูกที่แข็งแรง
• เก็บต้นรุ่นหลานสำหรับผลผลิตรอบต่อไป
• ตัดหน่อส่วนเกิน
• ไม่แต่งหน่อด้วยอุปกรณ์ที่ปนเปื้อนโรค
• ไม่ทิ้งเศษต้นป่วยไว้ในแปลง

จำนวนต้นต่อกอควรปรับตามพันธุ์ ระยะปลูก น้ำ และความสมบูรณ์ของดิน ไม่ควรยึดจำนวนเดียวกับทุกสวน

การตัดแต่งใบ

ควรตัดเฉพาะ

• ใบแห้ง
• ใบเป็นโรค
• ใบหัก
• ใบที่เสียดสีกับเครือ
• ใบที่กีดขวางการทำงาน

ไม่ควรตัดใบเขียวสมบูรณ์มากเกินไป เพราะเป็นแหล่งสร้างอาหารสำหรับเครือ กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้ตัดใบแห้งและใบเป็นโรค พร้อมรักษาความสะอาดของแปลง

การค้ำต้น

เมื่อต้นเริ่มมีเครือ น้ำหนักจะเพิ่มขึ้นและดึงลำต้นไปด้านหนึ่ง จึงควรค้ำต้น โดยเฉพาะ

• กล้วยพันธุ์ต้นสูง
• ต้นที่มีเครือใหญ่
• พื้นที่ลมแรง
• ดินอ่อนหลังฝนตก
• ต้นที่เอน
• ต้นที่รากได้รับความเสียหาย

วัสดุค้ำต้องแข็งแรง ไม่กดหรือเสียดสีลำต้นจนเกิดแผล และควรตรวจหลังพายุหรือลมแรง

การตัดปลี

หลังผลชุดสุดท้ายที่ต้องการติดครบแล้ว อาจตัดปลีส่วนที่เหลือออก เพื่อลดการสูญเสียอาหารและทำให้ดูแลเครือง่ายขึ้น

การตัดควรใช้เครื่องมือสะอาด และไม่ตัดใกล้หวีสุดท้ายมากเกินไปจนเกิดความเสียหาย

การตัดหวีที่ไม่สมบูรณ์

หวีปลายเครือที่มีผลขนาดเล็กหรือไม่สมบูรณ์อาจตัดออก เพื่อให้ผลที่เหลือมีโอกาสพัฒนาได้สม่ำเสมอขึ้น

กรมวิชาการเกษตรศึกษาการจัดการหวีที่ไม่สมบูรณ์ในกล้วยไข่ เพื่อช่วยลดการสูญเสียอาหารและเพิ่มคุณภาพของผลที่เหลือ

การห่อเครือ

การห่อเครือช่วย

• ลดรอยจากแมลง
• ลดการเสียดสี
• ลดฝุ่นและสิ่งสกปรก
• ทำให้สีผิวสม่ำเสมอ
• ลดความเสียหายจากนกหรือสัตว์บางชนิด
• ช่วยควบคุมคุณภาพผล

ก่อนห่อควรตรวจโรคและแมลง เลือกวัสดุที่ระบายอากาศได้ และไม่รัดก้านเครือแน่นเกินไป

กล้วยปลูกกี่เดือนจึงออกผล?

ระยะเวลาแตกต่างกันตามพันธุ์ ต้นพันธุ์ อากาศ น้ำ และการดูแล

กล้วยหลายพันธุ์อาจเริ่มให้ผลผลิตภายในประมาณหนึ่งปี แต่บางพันธุ์อาจเร็วหรือช้ากว่านั้น ข้อมูลสำรวจของกรมวิชาการเกษตรพบว่าเกษตรกรจำนวนหนึ่งรายงานว่ากล้วยเริ่มให้ผลในช่วงประมาณ 11–12 เดือน

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรใช้จำนวนเดือนเพียงอย่างเดียว ควรพิจารณา

• ขนาดลำต้น
• จำนวนใบ
• ความสมบูรณ์ของกอ
• พันธุ์
• ฤดูปลูก
• น้ำ
• อุณหภูมิ
• การเกิดโรค

โรคสำคัญของกล้วย

โรคตายพรายหรือโรคเหี่ยวฟิวซาเรียม

โรคตายพรายเกิดจากเชื้อราในกลุ่ม Fusarium oxysporum f. sp. cubense ซึ่งเข้าทำลายรากและระบบท่อลำเลียง ทำให้ต้นขาดน้ำ เหี่ยว และตายได้

อาการที่ควรเฝ้าระวัง ได้แก่

• ใบแก่เหลืองจากขอบ
• ใบหักพับบริเวณก้าน
• ใบทยอยเหี่ยวจากด้านนอกเข้าด้านใน
• การเจริญเติบโตชะงัก
• ท่อลำเลียงภายในเปลี่ยนสี
• ต้นยืนต้นตาย

กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้ใช้ต้นพันธุ์สะอาด จัดระบบระบายน้ำ สำรวจแปลง และนำต้นที่เป็นโรคออกไปทำลายนอกพื้นที่ เพื่อลดการแพร่กระจาย

โรคเหี่ยวจากเชื้อแบคทีเรีย

โรคเหี่ยวบางชนิด โดยเฉพาะที่พบในกล้วยหิน เกิดจากเชื้อแบคทีเรียในกลุ่ม Ralstonia solanacearum species complex

เชื้อสามารถแพร่ผ่าน

• หน่อพันธุ์
• ดิน
• น้ำ
• แมลง
• เครื่องมือ
• รถและเครื่องจักร
• การเคลื่อนย้ายของคนในแปลง

อาการอาจพบใบธงเหี่ยว ใบเหลือง ท่อลำเลียงเปลี่ยนสีน้ำตาล ปลีแคระแกร็น ผลเล็ก และเนื้อภายในเปลี่ยนสี จึงไม่ควรนำหน่อจากแปลงที่มีประวัติโรคไปปลูกในพื้นที่ใหม่

โรคใบจุดซิกาโตกา

โรคใบจุดทำให้พื้นที่ใบสำหรับสังเคราะห์แสงลดลง หากรุนแรงอาจกระทบขนาดเครือและคุณภาพผล

ควร

• ตัดใบที่เป็นโรครุนแรง
• ลดความชื้นสะสม
• จัดระยะปลูกให้เหมาะสม
• ไม่ปล่อยกอแน่น
• สำรวจแปลง
• ใช้วิธีควบคุมตามคำแนะนำของหน่วยงานเกษตร

โรคใบลายและโรคจากไวรัส

อาการอาจประกอบด้วยใบด่าง ใบลาย การเจริญผิดปกติ หรือต้นแคระ การใช้หน่อจากกอที่ไม่ทราบประวัติอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการนำโรคเข้าสวน

ต้นที่สงสัยควรแยกออก ตรวจวินิจฉัย และไม่ใช้เป็นต้นแม่สำหรับขยายพันธุ์

แมลงศัตรูกล้วยที่ควรระวัง

ด้วงงวงเหง้ากล้วย

ตัวอ่อนเจาะกินบริเวณเหง้า ทำให้รากและโครงสร้างใต้ดินเสียหาย ต้นอ่อนแอและล้มง่าย

ด้วงงวงเจาะลำต้น

เจาะทำลายลำต้นเทียม ทำให้ต้นชะงัก หัก หรือต้านทานน้ำหนักเครือได้น้อยลง

หนอนม้วนใบ

ตัวหนอนม้วนใบและกัดกินเนื้อใบ ทำให้พื้นที่สังเคราะห์แสงลดลง ควรสำรวจและเก็บทำลายเมื่อพบในระยะเริ่มต้น

เพลี้ยแป้ง

ดูดกินน้ำเลี้ยงบริเวณผล ก้าน หรือใบ และอาจทำให้เกิดคราบน้ำหวานกับราดำ ส่งผลต่อคุณภาพผิวผล

กรมวิชาการเกษตรพบว่าศัตรูที่เกษตรกรรายงานในสวนกล้วยมีทั้งด้วงงวงเหง้า ด้วงงวงเจาะลำต้น หนอนม้วนใบ และเพลี้ยแป้ง จึงควรสำรวจแปลงเป็นประจำแทนการใช้สารโดยไม่ตรวจพบศัตรู

หลักการป้องกันโรคและแมลงแบบผสมผสาน

1. เลือกต้นพันธุ์สะอาด
2. ไม่ย้ายหน่อจากแปลงโรค
3. ตรวจแปลงสม่ำเสมอ
4. ทำทางระบายน้ำ
5. แต่งกอให้โปร่ง
6. กำจัดวัชพืช
7. ทำความสะอาดเครื่องมือ
8. ตัดส่วนเป็นโรคออก
9. นำต้นป่วยออกจากแปลง
10. ไม่ทิ้งเหง้าป่วยไว้ในดิน
11. ใช้ชีวภัณฑ์ตามคำแนะนำ
12. ใช้สารที่ขึ้นทะเบียนและปฏิบัติตามฉลาก
13. เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยว
14. บันทึกต้นที่เป็นโรค
15. ควบคุมการเคลื่อนย้ายดินและอุปกรณ์

การวินิจฉัยให้ถูกต้องเป็นเรื่องสำคัญ เพราะอาการใบเหลือง เหี่ยว หรือแคระอาจเกิดจากโรค น้ำขัง รากเสีย หรือธาตุอาหาร ไม่ควรใช้วิธีรักษาเดียวกับทุกอาการ

วิธีสังเกตกล้วยแก่พร้อมเก็บเกี่ยว

เกณฑ์แตกต่างกันตามพันธุ์และตลาด แต่ควรพิจารณาหลายอย่างร่วมกัน เช่น

• อายุหลังแทงปลี
• ขนาดผล
• ความเหลี่ยมของผลลดลง
• ผลอวบเต็ม
• สีเปลือก
• จำนวนวันขนส่ง
• ระยะทางถึงตลาด
• ความต้องการขายดิบหรือขายสุก
• ผลตัวอย่างจากเครือเดียวกัน

กล้วยที่ส่งไกลมักต้องตัดในระยะแก่แต่ยังไม่สุก ส่วนกล้วยจำหน่ายใกล้พื้นที่สามารถเก็บในระยะที่แก่กว่าได้

วิธีเก็บเกี่ยวกล้วย

การเก็บเครือควรใช้ผู้ปฏิบัติงานอย่างน้อยสองคนเมื่อเครือมีน้ำหนักมาก เพื่อลดการตกกระแทก

ขั้นตอนเบื้องต้น ได้แก่

1. ตรวจความแก่
2. ตัดใบที่กีดขวาง
3. รองรับเครือ
4. บากหรือตัดลำต้นอย่างควบคุม
5. ลดเครือลงช้า ๆ
6. ตัดก้านเครือ
7. วางบนวัสดุรอง
8. ไม่ลากเครือกับพื้น
9. คัดผลเป็นโรค
10. นำเข้าที่ร่ม
11. ล้างและคัดตามมาตรฐานตลาด
12. ลดการกระแทกระหว่างขนส่ง

ประโยชน์ของกล้วย

1. เป็นแหล่งอาหาร

กล้วยให้พลังงานจากคาร์โบไฮเดรต และมีใยอาหาร วิตามิน तथाแร่ธาตุหลายชนิด ปริมาณจริงแตกต่างกันตามสายพันธุ์ ความสุก ขนาดผล และวิธีแปรรูป

กรมอนามัยจัดกล้วยเป็นผลไม้ที่ให้คาร์โบไฮเดรต วิตามิน แร่ธาตุ และใยอาหาร โดยสามารถรับประทานเป็นส่วนหนึ่งของอาหารที่หลากหลายและสมดุลได้

อย่างไรก็ตาม ประโยชน์ทางโภชนาการไม่ควรถูกนำไปกล่าวอ้างว่ากล้วยสามารถรักษาโรคได้ และปริมาณที่เหมาะสมควรพิจารณาตามภาวะสุขภาพของแต่ละบุคคล

2. รับประทานได้หลายระยะ

• ผลดิบใช้ประกอบอาหาร
• ผลห่ามใช้ต้มและปิ้ง
• ผลสุกรับประทานสด
• ผลสุกมากใช้ทำขนม
• กล้วยตกเกรดนำไปแปรรูป
• เศษผลนำไปทำปุ๋ยหรืออาหารสัตว์ตามความเหมาะสม

3. ใช้ประกอบอาหารและขนม

เมนูที่พบได้ทั่วไป ได้แก่

• กล้วยบวชชี
• กล้วยเชื่อม
• กล้วยทอด
• กล้วยปิ้ง
• กล้วยต้ม
• ข้าวต้มมัด
• กล้วยฉาบ
• กล้วยตาก
• เค้กกล้วย
• กล้วยอบ

4. ใช้ใบตอง

ใบตองใช้เป็นวัสดุห่ออาหาร ภาชนะธรรมชาติ และส่วนประกอบในงานประเพณี ช่วยลดการใช้บรรจุภัณฑ์บางประเภทเมื่อเลือกใช้ให้เหมาะสมและรักษาความสะอาด

5. ใช้ปลีกล้วย

ปลีกล้วยสามารถนำไปประกอบอาหาร เช่น แกง ยำ ทอด หรือนำไปต้ม ทั้งนี้ต้องเตรียมอย่างถูกวิธีเพื่อลดรสฝาดและยาง

6. ใช้ลำต้นและหยวกกล้วย

หยวกกล้วยจากบางพันธุ์ใช้ประกอบอาหาร ส่วนลำต้นหลังเก็บเกี่ยวสามารถสับเป็นวัสดุอินทรีย์หรือใช้ประโยชน์ในระบบเกษตรได้

ควรระวังไม่เคลื่อนย้ายลำต้นหรือเหง้าจากแปลงที่มีโรคไปยังพื้นที่อื่น

7. เพิ่มมูลค่าด้วยการแปรรูป

การแปรรูปช่วยลดการสูญเสียจากผลสุกเร็ว ผลตกเกรด หรือผลผลิตออกพร้อมกัน เช่น

• กล้วยอบ
• กล้วยตาก
• กล้วยฉาบ
• แป้งกล้วย
• กล้วยบดแช่แข็ง
• ขนมจากกล้วย
• ผลิตภัณฑ์อาหารพร้อมรับประทาน

8. สร้างรายได้ระยะค่อนข้างสั้น

เมื่อเปรียบเทียบกับไม้ผลยืนต้นหลายชนิด กล้วยใช้เวลาเริ่มให้ผลไม่นานมาก จึงสามารถใช้เป็นพืชสร้างรายได้ระหว่างรอไม้ผลหลักโตได้

อย่างไรก็ตาม ต้องพิจารณาเรื่องน้ำ ลม โรค ราคา แรงงาน และตลาด ไม่ควรปลูกจำนวนมากโดยไม่มีแผนรับซื้อ

ปัญหาที่พบบ่อยในการปลูกกล้วย

กล้วยเหมาะปลูกเชิงการค้าหรือไม่?

กล้วยสามารถปลูกเชิงการค้าได้ แต่ควรเริ่มจากการวิเคราะห์ตลาด ไม่ใช่เริ่มจากการเลือกพันธุ์เพียงอย่างเดียว

ควรประเมิน

• ตลาดต้องการพันธุ์ใด
• รับซื้อเป็นเครือหรือเป็นหวี
• กำหนดขนาดผลหรือไม่
• ต้องห่อเครือหรือไม่
• มีแหล่งน้ำเพียงพอหรือไม่
• พื้นที่เสี่ยงลมหรือไม่
• มีประวัติโรคเหี่ยวหรือไม่
• ต้นพันธุ์สะอาดมาจากไหน
• มีแรงงานแต่งหน่อหรือไม่
• ขนส่งไกลเพียงใด
• มีแผนรองรับผลตกเกรดหรือไม่
• สามารถแปรรูปได้หรือไม่
• ราคาคุ้มต้นทุนหรือไม่

ข้อมูลสำรวจของกรมวิชาการเกษตรพบว่าผลผลิตกล้วยส่วนใหญ่ในกลุ่มตัวอย่างจำหน่ายในตลาดท้องถิ่นและผ่านพ่อค้าคนกลาง จึงควรวางแผนช่องทางขายและอำนาจต่อรองก่อนขยายพื้นที่ปลูก

แนวทางเพิ่มคุณภาพผลผลิตกล้วย

1. เลือกสายพันธุ์ให้ตรงตลาด
2. ใช้ต้นพันธุ์สะอาด
3. ตรวจประวัติโรคของแปลง
4. เตรียมระบบระบายน้ำ
5. จัดแหล่งน้ำสำรอง
6. ปรับปรุงดินตามผลตรวจ
7. กำหนดระยะปลูกให้เหมาะกับพันธุ์
8. รักษาความชื้นสม่ำเสมอ
9. แต่งหน่อไม่ให้กอแน่น
10. รักษาใบสมบูรณ์ไว้เลี้ยงเครือ
11. ใส่ปุ๋ยตามความต้องการจริง
12. ค้ำต้นก่อนเครือหนัก
13. ตัดปลีและหวีด้อยคุณภาพในช่วงเหมาะสม
14. ห่อเครือ
15. สำรวจโรคและแมลง
16. ทำความสะอาดเครื่องมือ
17. เก็บเกี่ยวตรงระยะ
18. ลดการกระแทก
19. คัดแยกผลเป็นโรค
20. บันทึกต้นทุนและผลผลิตแต่ละรอบ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับกล้วย

สรุป

กล้วยเป็นพืชล้มลุกขนาดใหญ่ในสกุล Musa มีเหง้าอยู่ใต้ดินและมีลำต้นเทียมเกิดจากกาบใบซ้อนกัน หลังต้นแม่ให้เครือแล้วจะไม่ให้ผลซ้ำ แต่หน่อใหม่สามารถเจริญขึ้นมาทดแทนได้

ประเทศไทยมีกล้วยหลายสายพันธุ์ เช่น กล้วยน้ำว้า กล้วยหอม กล้วยไข่ กล้วยหักมุก กล้วยเล็บมือนาง กล้วยตานี และกล้วยหิน แต่ละพันธุ์เหมาะกับตลาดและการใช้ประโยชน์ต่างกัน จึงควรเลือกพันธุ์จากเป้าหมายการขาย สภาพพื้นที่ น้ำ แรงงาน และความเสี่ยงด้านโรค

หัวใจของการปลูกกล้วยให้ได้ผลดีคือการใช้ต้นพันธุ์สะอาด เตรียมระบบระบายน้ำ รักษาความชื้น แต่งหน่อไม่ให้กอแน่น ใส่ปุ๋ยตามผลตรวจ รักษาใบ ค้ำต้น ห่อเครือ และเก็บเกี่ยวในระยะเหมาะสม

สิ่งที่ควรให้ความสำคัญมากเป็นพิเศษคือโรคเหี่ยวและโรคตายพราย เพราะสามารถติดมากับหน่อ ดิน น้ำ และเครื่องมือได้ การป้องกันด้วยต้นพันธุ์จากแหล่งเชื่อถือได้และการรักษาความสะอาดจึงคุ้มกว่าการแก้ไขหลังโรคแพร่กระจายไปทั่วสวนครับ

ติดต่อเรา | ปรึกษาฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

• ที่อยู่: หมู่ที่ 7 บ้านเขาลำเหลน ตำบลร่อนพิบูลย์ อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช 80130
• Facebook: บ้านสวนทรัพย์โอภาส
• โทรสอบถามได้ทันที
  • 093 584 5418 (คุณแนน)
  • 093 724 8344 (คุณโอภาส)
• LINE: @sapopas
• เว็บไซต์: www.sapopas.com
• แผนที่: บ้านสวนทรัพย์โอภาส (Sapopas)